Villa Tasarımında Dikkat Edilmesi Gerekenler: Mimarın Karar Listesi

Bir villanın iyi tasarlanıp tasarlanmadığı çoğu zaman teslim günü anlaşılmaz; içinde geçirilen ilk kışta anlaşılır. Market poşetleri arabadan mutfağa üç kapı ve bir merdiven geçerek taşınıyorsa, misafir odası çocuk odasıyla duvar komşusuysa, salonun en güzel manzarası öğleden sonraları perdesi hiç açılmayan bir camın arkasında kalıyorsa, sorun malzemede değil kararların sırasındadır.

Villa, apartman dairesinden farklı olarak neredeyse hiçbir kararı hazır bulmaz. Evin arazinin neresine oturacağı, kaç kattan oluşacağı, bahçeyle nasıl konuşacağı sıfırdan belirlenir. Bu serbestlik bir fırsattır ama yanlış sırayla verilen her kararın betona döküldüğü anlamına da gelir. Aşağıda bu kararları bir mimarın masada ele aldığı sırayla anlatıyoruz. Konumuz evin kendisi; arsa, imar ve ruhsat sürecini Beykoz'da villa yaptırma rehberimizde ayrıca ele aldık.

Kısa özet: villa tasarımında sonradan düzeltilemeyen yedi karar

Villa tasarımında sonucu malzemeden önce kararların sırası belirler. Sonradan düzeltmesi en pahalı yedi karar şunlardır:

• İhtiyaç programı çizimden önce gelir. Kaç kişinin, hangi saatlerde, evde ne yaptığı yazılı hale gelmeden plan çizmek, var olmayan bir aileye ev tasarlamaktır.
• Evin arazideki yeri planın kendisi kadar önemlidir. Giriş, otopark, bahçe ve manzara bu kararla dağılır; temel atıldıktan sonra değişmez.
• Plan üç bölgeye ayrılır: gündüz yaşamı, gece yaşamı ve servis. Bu bölgeler birbirine karışırsa ev ne kadar büyük olursa olsun kalabalık hisseder.
• Kat sayısı ve kesit arazinin eğiminden okunur; tek kat, iki kat ve kademeli çözümün her birinin yaşam biçimine ve bütçeye etkisi farklıdır.
• Bahçe evin bittiği yerde başlamaz. Eşik kotları, saçaklar ve yarı açık ara mekânlar planla birlikte çizilir.
• Az sayıda, iyi yaşlanan malzeme çok sayıda gösterişli malzemeden daha iyi sonuç verir; cephedeki her malzeme ayrı bir bakım takvimi demektir.
• Tesisat ve teknik hacimler konsept aşamasında yer bulmazsa sonradan tavanlardan ve dolaplardan çalınır.

Villa tasarımına nereden başlanır?

Çizimden değil, yazılı bir ihtiyaç programından. İhtiyaç programı; evde kimin yaşadığını, günün hangi saatinde nerede bulunduğunu, misafirin ne sıklıkla gelip kaç gün kaldığını, evden çalışılıp çalışılmadığını ve on yıl sonra neyin değişeceğini anlatan kısa bir metindir. Mimarın ilk çizgisi bu metne cevap olmalıdır, bir katalog görseline değil.

Oda sayısı ihtiyaç programı değildir. Aynı dört yatak odası, ergen çocukları olan bir aile için birbirinden uzak durması gereken odalar; küçük çocuklu bir aile için ebeveyn odasının hemen yanında olması gereken odalar demektir. Programı çıkarırken şu sorular sorulmalıdır:

• Evde sürekli kaç kişi yaşıyor ve bu tablo beş, on yıl sonra nasıl değişecek?
• Gün nasıl geçiyor: kim erken kalkıyor, kim geç yatıyor, kim evden çalışıp görüntülü toplantı yapıyor?
• Mutfak günlük hızlı yemek için mi, kalabalık sofralar için mi çalışacak?
• Misafir gece kalıyor mu, evde bir bakıcı ya da yaşlı bir aile büyüğü kalacak mı?
• Araç, bisiklet, bahçe aletleri ve sezonluk eşya nerede duracak?

Programda en kolay atlanan madde, zamanla değişecek olan ihtiyaçtır. Çocuk büyür, yaşlanan ebeveynin merdiven çıkması zorlaşır, evden çalışma kalıcı hale gelir. Zemin katta, gerektiğinde yatak odasına dönüşebilecek bir çalışma odası ve yanında duşlu bir banyo planlamak, bugün pek bir şey kaybettirmeyen ama yirmi yıl sonra evi terk etmeden yaşamayı mümkün kılan bir karardır.

Villa arazinin neresine ve nasıl yerleşmeli?

Evin konumu, imarın izin verdiği yapılaşma alanı içinde; giriş ve otopark, güneş, manzara, komşu bakışları ve mevcut ağaçlar birlikte okunarak belirlenir. Amaç evi parselin ortasına koymak değil, bahçeyi kullanılabilir parçalara ayırmaktır. Yanlış konumlanmış bir ev, bahçeyi dört yanında dar şeritlere böler ve hiçbiri gerçekten kullanılmaz.

İmar evin sığabileceği bir çerçeve çizer; çoğu parselde bu çerçeve evden büyüktür ve asıl tasarım kararı aradaki boşlukta verilir. Evi yola yakın tutmak arka bahçeyi büyük ve mahrem bırakır ama yol gürültüsünü ve bakışları eve yaklaştırır. Evi geriye çekmek ise araç yolunu uzatır ve bahçenin en değerli kısmını otoparka verebilir. Otoparkın yeri de hafife alınmamalıdır: araç hangi kapıya yanaşıyorsa günlük hayat oradan başlar, bu yüzden otoparkı mutfağa ve servis girişine kısa, üstü örtülü bir yolla bağlamak konforu en çok artıran kararlardan biridir.

Doğru yeri bulmak için beş şeyin aynı paftada görülmesi gerekir: aracın parsele girdiği nokta, güneşin kış ve yaz yolu, manzaranın açısı, komşu pencerelerin nereye baktığı ve korunması gereken ağaçlar. Bu beşi nadiren aynı yönü gösterir. Anadolu Yakası'nın Boğaz'a bakan yamaçlarında manzara batıda, konforlu güneş ise güneydedir; bu çatışmanın kütle, cam ve gölgeleme ile nasıl uzlaştırılacağını manzara ve güneş yönlenmesi yazımızda ayrıntılı anlattık.

Mevcut ağaçlar ayrı bir not hak eder. Olgun bir ağaç, gölgesi ve sağladığı mahremiyetle yeni dikilecek bir peyzajın yıllarca veremeyeceği bir şey verir. Ağaç rölevesi olmadan çizilen yerleşimde en değerli ağaç çoğu zaman temel çukurunun içinde kalır. Kök alanı da gövde kadar korunmalıdır; kazı hattı kök bölgesine girerse ağaç ilk yıl ayakta kalsa bile zamanla kuruyabilir.

Evin içi hangi bölgelere ayrılmalı?

İyi bir villa planı üç ana bölgeden oluşur: gündüz yaşamı (salon, yemek, mutfak), gece yaşamı (yatak odaları ve banyoları) ve servis (giriş, kiler, çamaşır, teknik oda, otopark bağlantısı). Bu bölgeler birbirine sızmadan ama kısa yollarla bağlandığında, ev büyüklüğünden bağımsız olarak rahat çalışır.

Bir planı sınamanın en basit yolu, bir günü kâğıt üzerinde yürümektir: sabah yataktan mutfağa, mutfaktan arabaya, akşam elinizde poşetlerle arabadan kilere, çamaşır sepetinden makineye ve dolaba. Bu rotalardan biri salonun ortasından geçiyorsa ya da aynı merdiveni iki kez çıkmayı gerektiriyorsa plan henüz bitmemiştir.

Çamaşır odası bu testin en sık takıldığı yerdir: çamaşır yatak odalarında başlar ve orada biter, çamaşır odasını bodruma koymak her yıkamada iki kat merdiven demektir. Girişte de bahçeli evin gerçeği unutulmamalıdır; çamurlu ayakkabı ve ıslak mont için salondan önce bir durak gerekir.

Tek katlı mı, iki katlı mı, kademeli mi?

İmarın izin verdiği yükseklik içinde kararı arazinin eğimi, parselin büyüklüğü ve evde yaşayanların merdivenle ilişkisi verir. Düz ve geniş parselde tek kat en rahat yaşanan çözümdür; dar parselde iki kat bahçeyi korur; eğimli arazide kademeli bir kesit, evi yamaca gömmeden her seviyeyi kendi bahçesine açabilir.

Kesitte en çok istenen öğe çift yükseklikli salondur. Etkileyici bir hacimdir ama üç bedeli vardır: sıcak hava tavanda toplandığı için ısıtılması güçleşir, ses üst kattaki yatak odalarına taşınır ve üst katta bir odalık alan kaybolur. Bu bedele değecek yer, çoğunlukla manzaraya bakan cephenin önüdür.

İç ve dış mekân nasıl birbirine bağlanmalı?

Üç araçla: eşik kotu, saçak ve ara mekân. İç zeminle teras arasındaki kot farkı olabildiğince az tutulur, cam kapıların önüne yağmurdan ve tepe güneşinden koruyan bir saçak ya da pergola konur, bahçe de evin odaları gibi işlevlere ayrılarak planla aynı anda çizilir.

Eşiksiz geçiş fotoğraflarda en çok beğenilen ama en dikkatli detaylandırılması gereken çözümdür. İç ve dış zemin aynı kota geldiğinde kapı önünde ızgaralı bir su toplama kanalı, terasın evden dışarıya doğru eğimi ve doğramanın altında kesintisiz su yalıtımı gerekir. Bu üçü çizilmeden yapılan eşiksiz kapı, ilk rüzgârlı yağmurda suyu salonun parkesine taşır.

Ara mekân, yani üstü örtülü ama yanları açık alan, bahçenin kullanım süresini en çok uzatan unsurdur. Güneşte oturulamayan öğle saatlerinde, çiseleyen yağmurda ya da serin bahar akşamlarında insanlar bahçenin ortasına değil saçak altına çıkar. Riva'da orman kenarında tasarladığımız Riva Villa Projesi'nin pergolalı terasları bu ara katmanın bir örneğidir.

Bahçe planı da aynı mantıkla kurulur: mutfağın önü yemek ve dış mutfak, salonun önü oturma, yatak odalarının önü sessiz bir yeşil, servis girişinin yanı çöp ve bahçe aletleri için ayrılır. Havuz düşünülüyorsa yeri de bu aşamada belirlenir; güneş alması ve evden görülmesi plan kararlarıdır. Havuz, pergola ve terasın ruhsat ve uygulama tarafını villa bahçesi rehberimizde ayrıca ele aldık.

Villada kaç malzeme kullanılmalı?

Cephede genellikle iki ya da üç ana malzeme yeterlidir. Malzeme sayısı arttıkça her birleşim yeri ayrı bir detay, her malzeme ayrı bir bakım takvimi demektir. Seçimi belirleyen ölçüt ilk günkü görüntü değil, malzemenin o iklimde ve o cephede on yıl sonra nasıl göründüğüdür.

Beykoz Çavuşbaşı'nda orman dokusuna yerleşen A.S. Villa'nın cephesi ahşap, brüt beton ve camdan oluşur. Böyle sınırlı bir palette her malzemenin rolü nettir: ahşap sıcaklığı, brüt beton kütleyi, cam ise manzarayla ilişkiyi taşır. Liste uzadıkça bu roller bulanıklaşır ve cephe bir numune panosuna dönüşür.

Malzeme seçerken sorulması gerekenler:

• Bu malzeme nemli, rüzgârlı ya da gün boyu güneş alan bir cephede nasıl yaşlanır?
• Bakımı ne sıklıkla ve nasıl yapılır, iskele gerektirir mi?
• Komşu malzemeyle birleştiği yerin detayı (derz, dönüş, damlalık) çizildi mi?
• İçeride de sürecek mi? Dış duvardaki taşın ya da ahşabın içeride devam etmesi, iç ile dış arasındaki sınırı görsel olarak siler.

İstanbul'un Boğaz hattında nem ve kuzey cephelerdeki gölge, malzeme ömrünü belirleyen iki etkendir: gün görmeyen sıvalı yüzeyler zamanla yeşillenebilir, doğal ahşap düzenli bakım ister. Cephe malzemelerini bakım ve ömür açısından karşılaştırdığımız dış cephe yazımız bu kararın ayrıntısını veriyor.

Tesisat ve teknik hacimler ne zaman planlanmalı?

Konsept aşamasında, yani plan henüz esnekken. Isıtma sistemi, teknik oda, tesisat şaftları, havalandırma kanalları ve aydınlatma devreleri yer ister; bu yer planda ayrılmazsa sonradan asma tavanlar alçalır, dolaplar küçülür, kanallar görünür yerlerden geçer. Teknik kararlar mimariyi takip etmez, onunla birlikte çizilir.

Villada en sık unutulan mekân teknik odadır. Kazan ya da ısı pompasının iç ünitesi, sıcak su deposu, hidrofor, elektrik panosu, zayıf akım dolabı ve varsa havuz mekaniği bir yere sığmak zorundadır; bu yer servis girişine yakın, havalandırılabilir ve bakım için rahat ulaşılabilir olmalıdır. Yerden ısıtma düşünülüyorsa döşeme kalınlıkları ve eşikler buna göre kurgulanır; ısı pompasının dış ünitesi ise yatak odası penceresinin altına düşmemelidir.

Aynı mantık iç mimari için de geçerlidir: yemek masasının üstündeki sarkıt, masanın yeri bilinmeden yerleştirilemez; tesisatı döşemeden gelen bir mutfak adası kaba inşaattan önce konumlanmalıdır. Bu yüzden iç mimarlık kararlarını mimari kurguyla eşzamanlı ele alıyoruz. Akıllı ev sistemi bugün istenmese bile kaba inşaatta bırakılan boş borular, ileride duvar kırmadan sistem eklemeyi mümkün kılar.

Tasarım kararları bütçeyi nasıl etkiler?

Bütçeyi metrekare kadar biçim de belirler. Aynı alana sahip iki evden kütlesi sade, kesiti düzenli ve açıklıkları makul olanı; çok köşeli, konsollu ve geniş açıklıklı olanından daha az kalıp, daha az donatı, daha az detay ve daha az cephe yüzeyi ister. Pahalı görünen ev her zaman pahalı olan ev değildir.

Bütçeyi sessizce büyüten tasarım kararları şunlardır:

• Cephede çok sayıda girinti ve çıkıntı: her köşe ek kalıp, ek yalıtım detayı ve ek su yalıtımı dönüşü demektir.
• Büyük konsollar ve kolonsuz geniş açıklıklar: taşıyıcı sistemi ağırlaştırır, bazen sistem seçimini değiştirir.
• Çok büyük tek parça camlar: özel üretim, taşıma ve montaj ekipmanı ister; kırıldığında değişimi de aynı zorluktadır.
• Yamaca gömülen hacimler: kazı, istinat ve su yalıtımı yükü getirir.
• Katlar arasında üst üste gelmeyen ıslak hacimler: tesisat güzergâhlarını uzatır, tavanları alçaltır.

Bunların hiçbiri yasak değildir; bir villayı özel kılan şey çoğu zaman bunlardan biridir. Önemli olan, hangisinin evi gerçekten değerli kıldığına karar verip bütçeyi oraya ayırmaktır. Bu dengeyi kurmanın en ucuz zamanı konsept tasarım aşamasıdır: kâğıt üzerinde bir duvarı kaydırmak bedavadır, şantiyede değildir.

Villa tasarımında en sık yapılan hatalar nelerdir?

Çoğu hata tek bir kaynaktan gelir: kararların yanlış sırayla verilmesi. Cephe görseli plandan önce, mobilya yerleşimi plandan sonra, teknik hacimler ise şantiyede düşünüldüğünde ortaya çıkan sorunlar birbirine benzer ve neredeyse hepsi çizim aşamasında fark edilse kolayca çözülebilirdi. En sık karşılaşılanlar şunlardır:

1. Mobilyasız çizilmiş plan. Kanepe, yemek masası ve yatağın yeri belirlenmeden kapı ve pencereler kesinleşirse odalar büyük ama yerleşimi zor mekânlara dönüşür.
2. Yetersiz depolama. Villada eşya apartmandakinden hızlı çoğalır; sezonluk eşya ve bahçe mobilyası için yer ayrılmazsa garaj depoya döner.
3. Komşu bakışlarının hesaba katılmaması. Komşunun terasına bakan bir yatak odası penceresi sonradan ancak hiç açılmayan bir perdeyle çözülür.
4. "Bahçeyi sonra yaparız" yaklaşımı. Kotlar, drenaj ve ağaçlar kaba inşaatta belirlenir; sonradan yapılan peyzaj bunları değiştiremez.

Villa tasarımı bir görselle değil, bir soru listesiyle başlar; iyi tasarlanmış bir ev o listeye yıllar sonra da cevap vermeye devam eder. Arsanız, ihtiyaç programınız ya da elinizdeki bir taslak üzerine konuşmak isterseniz ücretsiz ön görüşme için iletişim sayfasından bize ulaşabilirsiniz. Beykoz'da bir parsel üzerinde çalışıyorsanız sürecin yerel adımları için Beykoz'da villa yaptırma rehberimize göz atmanızı öneririz.